İntihal oranı nasıl düşürülür?

İntihal, başkasının fikrini veya ifadesini kaynak göstermeden kendi çalışmanızmış gibi sunmaktır. Turnitin ve iThenticate gibi araçların verdiği benzerlik oranı ise bundan farklı bir şeydir: metninizin başka kaynaklarla ne kadar örtüştüğünü gösteren bir sayıdır.

Bu ayrım önemlidir. Düzgün alıntılanmış ve kaynak gösterilmiş bir metin yüksek benzerlik oranı verebilir ama intihal içermez; kaynak gösterilmeden yeniden yazılmış bir paragraf ise düşük oran verir ama intihaldir. Program intihali değil, örtüşmeyi ölçer. Kararı insan verir.

Kabul edilebilir oran kaç?

Üniversiteler kendi yönergelerinde bir üst sınır belirler. Türkiye'deki uygulamada yaygın olarak görülen eşikler %15 ile %30 arasında değişir; birçok enstitü kaynakça hariç %20'yi esas alır.

Kendi enstitünüzün yönergesini mutlaka okuyun; sayı kadar nasıl hesaplandığı da değişir:

• Kaynakça dâhil mi hariç mi?
• Alıntılar (tırnak içi) dâhil mi hariç mi?
• Kaç kelimeden kısa eşleşmeler yok sayılıyor?
• Tek kaynaktan izin verilen en yüksek örtüşme yüzdesi var mı?

Bu ayarlar aynı metin için %12 ile %28 arasında değişen sonuçlar üretebilir. Raporu alırken hangi ayarların kullanıldığını bilin.

Raporu doğru okumak

Toplam yüzdeye takılmayın; kaynak listesine bakın.

• Tek bir kaynaktan yüksek örtüşme (örneğin %9'u tek bir tezden) toplam %18'den çok daha ciddidir. Bu, o kaynaktan uzun bölümler alındığını gösterir.
• Çok sayıda kaynaktan %1'lik örtüşmeler genellikle zararsızdır: yöntem kalıpları, ölçek adları, kurum isimleri, yaygın akademik ifadeler.
• Kendi yayınınızla örtüşme varsa bu "öz-intihal" olarak değerlendirilebilir. Kendi makalenizden alıntı yapıyorsanız da kaynak gösterin.
• Renk kodlarını izleyin. Rapordaki her renk ayrı bir kaynağı gösterir; hangi bölümün nereden geldiğini bu şekilde görürsünüz.

Oranı düşürmenin doğru yolları

1. Doğru alıntılama

Kelimesi kelimesine aldığınız metni tırnak içine alın ve sayfa numarasıyla kaynak gösterin:

Yılmaz'a (2019, s. 45) göre "örgütsel bağlılık, çalışanın kuruma duyduğu psikolojik bağın gücüdür".

40 kelimeyi geçen alıntılar APA'da blok alıntı olarak, tırnaksız ve girintili yazılır. Doğrudan alıntıyı ölçülü kullanın: tez boyunca birkaç taneyi geçmemeli. Alıntı yığını, "kendi cümlesi yok" izlenimi verir.

2. Gerçek anlamda yeniden yazma

En etkili yöntem budur, ama çoğu kişi yanlış yapar. Kelime değiştirmek yeniden yazmak değildir. "Örgütsel bağlılık çalışanın kuruma duyduğu psikolojik bağın gücüdür" cümlesini "Kurumsal bağlılık, işçinin kuruluşa hissettiği ruhsal bağın kuvvetidir" hâline getirmek hem hâlâ intihaldir hem de kötü Türkçedir.

Doğru yöntem şudur:

1. Kaynağı okuyun.
2. Kapatın.
3. Ne anladığınızı kendi cümlelerinizle yazın.
4. Kaynağa geri dönüp doğruluğunu kontrol edin.
5. Kaynak gösterin.

Kaynağa bakarak yazarsanız cümle yapısı kaçınılmaz olarak kaynağınkine benzer. Kapatmak, tek başına en işe yarar tekniktir.

3. Sentez yapmak

Tek kaynağı uzun uzun aktarmak yerine birden fazla kaynağı bir arada değerlendirin:

Bu ilişki farklı meslek gruplarında tutarlı biçimde bulunmuş (Yılmaz, 2019; Demir, 2020), ancak kamu sektöründe daha zayıf kalmıştır (Kaya, 2021).

Bu yazım hem benzerlik oranını düşürür hem literatür bölümünüzü güçlendirir. Literatür taraması yazımızda sentez ile özet farkını ayrıntılı ele aldık.

4. Kendi verinize dayanan bölümleri genişletin

Bulgular, tartışma ve sonuç bölümleri tamamen size aittir ve doğal olarak düşük örtüşme verir. Bu bölümlerin doyurucu yazılması hem oranı düşürür hem tezin niteliğini yükseltir.

5. Ayarları kontrol edin

Rapor alınırken kaynakça ve alıntıların hariç tutulup tutulmadığına bakın. Kaynakça dâhil edilirse oran birkaç puan yükselir; birçok enstitü zaten hariç tutulmasını ister.

Yapmamanız gerekenler

Aşağıdakiler oranı düşürür ama etik ihlaldir ve giderek daha kolay tespit edilir:

• Karakter değiştirme: Türkçe "i" yerine başka alfabelerden benzer karakter koymak. Yazılımlar bunu tespit eder ve tespit edildiğinde durum basit bir benzerlik sorunundan çıkıp kasıtlı manipülasyona dönüşür.
• Beyaz metin ekleme: Sayfaya görünmeyen kelimeler yerleştirmek. Aynı şekilde tespit edilir.
• Otomatik "makale eşanlamlılaştırıcı" araçlar: Kelimeleri rastgele eşanlamlılarıyla değiştiren araçlar. Sonuç okunamaz bir Türkçe olur ve danışmanınız ilk paragrafta fark eder.
• Metni görsele çevirmek: Paragrafları ekran görüntüsü olarak koymak. Hem tespit edilir hem erişilebilirliği bozar.
• Yapay zekâya yazdırıp olduğu gibi kullanmak: Metin özgün görünse bile birçok üniversite artık yapay zekâ kullanımına ilişkin ayrı beyan istiyor ve tespit araçları kullanıyor. Kaynağı doğrulanmamış "hayalî atıflar" da bu yolla üretilen metinlerin sık görülen sorunudur — jüri kaynağı arar ve bulamaz.

Bu yolların ortak riski şudur: yakalandığınızda sonuç düzeltme değil, tezin reddi ve disiplin süreci olabilir.

Nerede yüksek örtüşme normaldir?

Bazı bölümlerde örtüşme kaçınılmazdır ve genellikle sorun sayılmaz:

• Ölçek maddeleri (izinle kullanılan, alıntılanan)
• Yöntem bölümündeki standart kalıplar
• Kurum ve yasa adları, mevzuat metinleri
• Kaynakça
• Tablo başlıkları ve istatistik terimleri

Danışmanınıza raporu gösterirken bu bölümleri işaret edin; toplam sayının ne kadarının bunlardan geldiğini bilmek değerlendirmeyi değiştirir.

Süreç önerisi

• İntihal raporunu savunmadan haftalar önce alın. Son gün alınan rapor, düzeltme için zaman bırakmaz.
• Tezin tamamı bitmeden bölüm bölüm rapor alın; sorunu erken görün.
• Yazarken kaynakları anında kaydedin. Sonradan "bu paragrafı nereden almıştım" diye aramak, hem zaman kaybı hem intihal riski üretir. Zotero ya da Mendeley kullanın.

Yapay zekâ kullanımı ve beyan

İntihal tartışmasının son yıllarda eklenen boyutu, üretici yapay zekâ araçlarıdır. Üniversitelerin çoğu bu konuda yönerge yayımladı ve uygulamalar hızla değişiyor.

Genel eğilim şu yönde:

• Dil düzeltme, özetleme ve fikir tartışması genellikle kabul edilebilir sayılıyor — yazım denetimi gibi bir araç olarak görülüyor.
• Metnin doğrudan üretilmesi ise beyan gerektiriyor ya da yasaklanıyor.
• Birçok enstitü artık teze yapay zekâ kullanım beyanı ekletiyor: hangi araç, hangi aşamada, ne amaçla kullanıldı?

Beyan yükümlülüğünden bağımsız olarak, üretilen metnin iki somut riski var:

Hayalî kaynaklar. Bu araçlar gerçekte var olmayan makale künyeleri üretebiliyor: gerçekçi bir yazar adı, gerçek bir dergi, uydurma bir başlık ve DOI. Jüri kaynağı arar ve bulamaz. Kullandığınız her kaynağı kendiniz açıp okuyun; künyeyi doğrulamadan kaynakçaya eklemeyin.

Yüzeysel ve genel metin. Üretilen paragraflar çoğu zaman alanın özgül tartışmasına değil genel geçer ifadelere dayanır. Danışmanınız bunu okuduğu ilk sayfada fark eder.

Kurumunuzun yönergesini okuyun ve gizlemeyin. Beyan edilmiş kullanım sorun yaratmıyor; gizlenmiş kullanım yakalandığında intihal muamelesi görüyor.

Sık sorulan sorular

Benzerlik oranım %8, güvende miyim? Sayı düşük olsa bile tek kaynaktan yoğun örtüşme varsa sorun olabilir. Rapordaki kaynak dağılımına bakın.

Kendi yayınımdan alıntı yapabilir miyim? Evet, ancak kaynak göstererek. Kaynak göstermeden kendi metninizi tekrar kullanmak öz-intihal sayılır.

Ölçek maddeleri oranı yükseltiyor, ne yapayım? İzinli kullandığınızı ve kaynağını belirtin, danışmanınıza durumu açıklayın. Birçok enstitü ekler bölümünü rapor dışında tutar.

Turnitin ve iThenticate farklı sonuç veriyor, hangisi doğru? İkisi farklı veri tabanları tarar, bu yüzden farklı sonuç vermeleri olağandır. Enstitünüzün resmî olarak kullandığı sistem geçerlidir.

---

Tezinizin biçim, atıf ve kaynakça tutarlılığını kılavuzunuza göre kontrol etmemizi isterseniz tez kılavuzu danışmanlığı hizmetimize bakabilirsiniz.