Etik kurul başvurusu nasıl yapılır?

Etik kurul onayı, insanlardan veri toplayan bir araştırmanın katılımcı haklarını gözettiğini belgeleyen kurumsal izindir. Anket, görüşme, ölçek ya da gözlem içeren hemen her lisansüstü çalışma için gerekir.

En kritik kural en başta: onay, veri toplamaya başlamadan önce alınır. Veriyi topladıktan sonra yapılan başvurular kabul edilmez; bu durumda toplanan veri kullanılamaz ve çalışma baştan tekrarlanır. Her dönem bu yüzden tez teslimini kaçıran öğrenciler oluyor.

Hangi kurula başvurulur?

Üniversitelerde genellikle birden fazla etik kurul bulunur:

• Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu — anket, ölçek, görüşme, gözlem içeren çalışmalar. Tezlerin çoğu buraya gider.
• Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulu — sağlık alanında, hasta verisi ya da hastane ortamı içeren çalışmalar.
• Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu — hayvan denekli çalışmalar.

Hangisine başvuracağınızdan emin değilseniz danışmanınıza ve enstitü sekreterliğine sorun. Yanlış kurula yapılan başvuru reddedilmez ama haftalar kaybettirir.

Bazı üniversitelerde başvurular yalnızca danışman hesabı üzerinden ya da yalnızca elektronik sistemden alınır. Kurulun kendi sayfasındaki güncel yönergeyi mutlaka okuyun; bu belgeler yılda bir güncellenir.

Gerekli belgeler

Üniversiteden üniversiteye küçük farklar olsa da genel liste şudur:

1. Başvuru formu — kurulun kendi sitesindeki güncel form. Eski sürümle yapılan başvurular geri döner.
2. Araştırma önerisi / protokol — amaç, yöntem, evren ve örneklem, veri toplama araçları, analiz planı.
3. Veri toplama araçlarının tamamı — anket formu, ölçekler, görüşme soruları. Uygulanacak hâliyle, eksiksiz.
4. Bilgilendirilmiş onam formu — aşağıda ayrıntısı var.
5. Ölçek kullanım izinleri — telifli ölçekler için yazarından alınan e-posta yazışması. Ekran görüntüsü genellikle kabul edilir.
6. Danışman onayı / imzası.
7. Kurum izni — okul, hastane, işletme gibi bir kurumda veri toplayacaksanız o kurumdan alınan yazılı izin. Bazı kurullar bunu onay sonrasına bırakır.
8. Araştırmacı özgeçmişleri — bazı kurullarda istenir.

Bilgilendirilmiş onam formunda ne olmalı?

Bu belge, başvuruların en sık düzeltme aldığı yerdir. Şunların hepsi bulunmalı:

• Araştırmanın amacı, sade bir dille — akademik jargon değil, günlük Türkçe
• Katılımın gönüllü olduğu ve istendiği an, gerekçe göstermeden bırakılabileceği
• Ne kadar süreceği
• Toplanan verilerin nasıl saklanacağı ve ne kadar süreyle tutulacağı
• Verilerin anonim mi yoksa kimliği belirlenebilir mi olduğu
• Sonuçların nerede kullanılacağı (tez, makale, sunum)
• Araştırmacının ve danışmanın adı ile iletişim bilgisi
• Varsa risk ve rahatsızlıklar; yoksa bunun da açıkça belirtilmesi
• KVKK kapsamında kişisel veri işlenmesine ilişkin bilgilendirme

Çevrim içi anketlerde onam formu anketin ilk sayfasına konur ve katılımcıdan "Okudum, katılmayı kabul ediyorum" onayı alınır. Bu onay olmadan sonraki sorulara geçilmemelidir. Sitemizde anket oluştururken onam metnini anketin başına ekleyebilirsiniz — ücretsiz anket ekleme sayfasından deneyebilirsiniz.

Süreç ne kadar sürer?

Kurullar genellikle ayda bir toplanır. Bu şu anlama gelir: son başvuru tarihini kaçırırsanız bir sonraki toplantıyı beklersiniz ve bir ay kaybedersiniz. Düzeltme istenirse bir tur daha eklenir.

Gerçekçi planlama: başvurudan onaya 4-8 hafta ayırın. Tez takviminizde veri toplama, analiz ve yazım bunun üzerine gelir. Etik kurul beklerken boş oturmayın; literatür taramanızı ve yöntem bölümünüzü bu sürede yazın.

Başvurular en çok neden geri döner?

Kurul üyelerinin en sık işaretlediği noktalar:

• Onam formu eksik veya çok genel. Süre, veri saklama ve iletişim bilgisi yazılmamış.
• Anket formu eklenmemiş ya da "ölçek uygulanacaktır" denip ölçeğin kendisi konmamış.
• Ölçek izni yok. Telifli ölçek kullanılıyor ama yazarından izin alındığına dair belge sunulmamış.
• Örneklem belirsiz. "Uygun katılımcılar" gibi ifadeler yerine kimlere, nerede, kaç kişiye ulaşılacağı yazılmalı. Kaç kişi gerektiğini örneklem hesaplayıcımızla hesaplayıp gerekçelendirebilirsiniz.
• Kırılgan gruplarla çalışma yeterince gerekçelendirilmemiş. 18 yaş altı, hasta, tutuklu, engelli katılımcılarda ek koruma ve veli/vasi onayı gerekir.
• Kişisel veri gereksiz toplanıyor. Analizde kullanılmayacak TC kimlik numarası, ad-soyad, telefon gibi alanlar sorgulanır. Toplamayacağınız veriyi formdan çıkarın.
• Başvuru formu ile protokol çelişiyor. Formda 300 kişi yazıp protokolde 250 demek gibi tutarsızlıklar geri dönüş sebebidir.

Onay aldıktan sonra

• Onay yazısındaki tarih ve karar numarasını tezinizin yöntem bölümüne ve etik beyan sayfasına yazın.
• Onay belgesini tezin ekler kısmına koyun.
• Veri toplama araçlarında değişiklik yaparsanız (soru ekleme, örneklemi değiştirme, yeni bir kurumda uygulama) kurula ek başvuru yapmanız gerekir. Onaylanan formla uygulanan form aynı olmalıdır.
• Onayın bir geçerlilik süresi olabilir; genellikle bir yıl. Veri toplamayı bu süre içinde bitirin.

Yöntem bölümünde nasıl yazılır?

Araştırma için [Üniversite Adı] Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu'nun 12.03.2025 tarihli ve 2025/07 sayılı kararı ile etik onay alınmıştır. Katılımcılara araştırmanın amacı açıklanmış, katılımın gönüllülük esasına dayandığı belirtilmiş ve bilgilendirilmiş onamları alınmıştır. Veriler anonim olarak toplanmış, kimlik bilgisi istenmemiştir.

Onay beklerken ne yapmalı?

Etik kurul süreci 4-8 hafta sürebildiği için bu zamanı boş geçirmeyin. Onay beklerken şunlar yapılabilir:

• Literatür taramasını tamamlayın. Veri toplamaya başladığınızda okumaya vaktiniz olmayacak.
• Yöntem bölümünü yazın. Deseni, örnekleme yöntemini ve analiz planını zaten başvuruda tanımladınız; bunları tez diline çevirin.
• Analiz planını çıkarın. Her hipotezin karşısına hangi testi kullanacağınızı yazın. Bu, veri toplarken hangi değişkeni hangi ölçekte toplayacağınızı da belirler.
• Veri toplama kanallarını hazırlayın. Hangi kurumdan izin isteyeceğinizi, hangi gruplara duyuru yapacağınızı önceden planlayın; onay gelir gelmez uygulamaya geçin.
• Anketi teknik olarak kurun ama yayınlamayın. Formu hazırlayıp mobilde test edin, süresini ölçün. Onay geldiğinde tek yapmanız gereken bağlantıyı paylaşmak olur.

Bir uyarı: anketi hazırlamak ile uygulamaya başlamak farklı şeylerdir. Formu kurabilirsiniz, ama tek bir gerçek katılımcıdan veri toplamak onay öncesinde kabul edilmez. Kendi denemeleriniz veri sayılmaz; onları da analiz setinden çıkarın.

Sık sorulan sorular

Veriyi topladım, sonradan etik kurul onayı alabilir miyim? Hayır. Onay ileriye dönük verilir. Toplanan veri onay öncesine aitse kullanılamaz.

Kamuya açık veri kullanıyorum, onay gerekir mi? TÜİK verisi gibi kamuya açık ve anonim ikincil veri kullanan çalışmalarda genellikle gerekmez, ancak kurulunuzun bu konudaki tutumunu yazılı olarak teyit ettirin. Danışmanınızın sözlü onayı, jüriye gösterilecek bir belge değildir.

Ölçek izni için ne yapmalıyım? Ölçeği geliştiren veya Türkçeye uyarlayan yazara e-posta atıp kullanım izni isteyin. Gelen yanıtı saklayın ve başvuruya ekleyin. Bazı ölçekler yayınlarında serbest kullanım izni verir; bu durumda ilgili sayfayı gösterin.

Yazar e-postama cevap vermiyor, ne yapayım? Makul bir süre (2-3 hafta) bekleyip ikinci kez yazın. Yanıt gelmezse durumu belgeleyin ve alternatif bir ölçek seçmeyi düşünün. İzinsiz kullanım hem etik hem telif sorunu yaratır.

Etik kurul onayı olmadan anket yayınlayabilir miyim? Kurumsal olarak buna izin verilmez ve tezinizde sorun yaratır. Sitemizde de anketinizi yayınlarken etik onay durumunu belirtmenizi istiyoruz; bu hem sizi hem katılımcıyı korur.

---

Tezinizin biçim ve kılavuz uyumu için desteğe ihtiyacınız varsa tez kılavuzu danışmanlığı hizmetimize bakabilirsiniz.