Anket sorusu yazarken kaçınılması gereken 7 hata

Anket sorusu, katılımcıdan belirli bir bilgiyi kayıpsız ve çarpıtmasız almayı amaçlayan ölçme aracıdır. Kötü yazılmış bir soru, ne kadar çok katılımcıya ulaşırsanız ulaşın veriyi kurtarmaz — yalnızca aynı hatayı daha çok kişiye yaptırırsınız.

Aşağıda, incelediğimiz tez anketlerinde en sık gördüğümüz yedi hata ve her birinin doğru karşılığı yer alıyor.

1. Yönlendirici sorular

Katılımcıyı belirli bir cevaba iten sorulardır. Genellikle soruya sızmış bir sıfat ya da varsayımdan doğar.

• Yanlış: "Bu başarılı uygulamayı ne kadar beğendiniz?"
• Doğru: "Bu uygulama hakkındaki görüşünüz nedir?"

• Yanlış: "Çoğu uzmanın önerdiği gibi, düzenli egzersiz yapıyor musunuz?"
• Doğru: "Haftada kaç gün en az 30 dakika egzersiz yapıyorsunuz?"

Yönlendirme her zaman bu kadar açık olmaz. "Sizce de … değil mi?" yapısı, "artık herkesin bildiği gibi" gibi girişler ve olumlu/olumsuz yüklü sıfatlar aynı işi yapar. Soruyu yazdıktan sonra kendinize sorun: bu soru bir cevabı diğerinden daha kolay mı gösteriyor?

2. Çift namlulu sorular

Tek soruda iki ayrı şey sormak. Katılımcı ikisine farklı yanıt veriyorsa ne işaretlerse işaretlesin veriniz yanlış olur.

• Yanlış: "Ürünün kalitesinden ve fiyatından memnun musunuz?"
• Doğru: İki ayrı soru — biri kalite, biri fiyat.

• Yanlış: "Eğitim ve sağlık hizmetlerini yeterli buluyor musunuz?"
• Doğru: İki ayrı soru.

Yakalama yöntemi basit: sorunuzda "ve" ya da "ile" geçiyorsa iki kez okuyun. Çoğu zaman orada ikinci bir soru saklıdır.

3. Eksik veya örtüşen seçenekler

Çoktan seçmeli sorularda seçenekler kapsayıcı (herkes bir seçenek bulabilmeli) ve birbirini dışlayan (aynı kişi iki seçeneğe uymamalı) olmalıdır.

• Yanlış: 0-10, 10-20, 20-30 → 10 yaşındaki kişi iki seçeneğe birden uyuyor
• Doğru: 0-9, 10-19, 20-29

• Yanlış: Cinsiyet: Kadın / Erkek → yanıt vermek istemeyen katılımcı formu terk edebilir
• Doğru: Kadın / Erkek / Belirtmek istemiyorum

Kapsayıcılığı sağlamanın kolay yolu "Diğer (belirtiniz)" seçeneği eklemektir. Ancak bu seçenek analizde açık uçlu veri üretir; çok sayıda "diğer" gelmesi, seçenek listenizin eksik olduğunun işaretidir.

4. Hatırlanamayacak sorular

İnsan belleğinin sınırlarını zorlayan sorular, sistematik olarak yanlış veri üretir. Katılımcı "bilmiyorum" demek yerine tahmin eder ve bu tahmin genellikle yukarı doğru sapar.

• Yanlış: "Geçen yıl kaç kez market alışverişi yaptınız?"
• Doğru: "Son bir ayda kaç kez market alışverişi yaptınız?"

Genel kural: hatırlama penceresini daraltın ve sıklık sorularında sayı yerine aralık sunun (Hiç / 1-2 kez / 3-5 kez / 6 ve üzeri).

5. Sosyal beğenirlik yaratan sorular

Katılımcının "doğru" görünmek için gerçeği söylemediği sorular. Gelir, alkol kullanımı, ayrımcılık tutumları, çevre duyarlılığı gibi konularda yaygındır.

• Yanlış: "Çevreyi korumak için elinizden geleni yapıyor musunuz?"
• Doğru: "Son bir ayda geri dönüşüm kutusunu kaç kez kullandınız?"

Davranış sorusu, tutum sorusundan daha az çarpıtılır. Ayrıca anonimliği baştan ve açıkça belirtmek (ad-soyad istenmediğini yazmak) bu sapmayı azaltır.

6. Anlaşılmayan dil

Katılımcı sorunuzu iki kez okumak zorunda kalıyorsa soru uzundur ya da terim yüklüdür.

• Yanlış: "Kurumunuzdaki örgütsel adalet algınızın işlemsel boyutunu nasıl değerlendirirsiniz?"
• Doğru: "Kurumunuzda kararların adil biçimde alındığını düşünüyor musunuz?"

Akademik terimler literatür bölümüne aittir, anket formuna değil. Ölçek maddelerini uyarlıyorsanız orijinalinin dilini koruyun; kendi yazdığınız sorularda ise günlük Türkçe kullanın.

Kısaltma kullanmayın, çift olumsuzdan kaçının ("gereksiz olmadığını düşünüyorum"), ve 20 kelimeyi geçen soruları bölün.

7. Analize girmeyecek soru sormak

Her sorunun bir karşılığı olmalı: hangi araştırma sorusuna ya da hipoteze hizmet ediyor?

Formda "belki lazım olur" diye tutulan sorular üç zarar verir: anketi uzatır, yarıda bırakma oranını yükseltir ve etik kurulda "gereksiz kişisel veri" gerekçesiyle sorgulanır.

Anketi bitirdikten sonra her soruyu tek tek gözden geçirin ve karşısına hangi hipotezi sınadığını yazın. Karşısı boş kalan soruyu çıkarın.

Formu göndermeden önce

Yukarıdaki yedi hatayı temizledikten sonra üç şey daha yapın:

Sıralamayı gözden geçirin. Kolay ve genel sorularla başlayın, hassas soruları (gelir, sağlık) sona bırakın. Demografik soruları başa koymak yaygın bir alışkanlıktır, ancak sona koymak yarıda bırakma oranını düşürür — katılımcı asıl konuya hemen girer. Bu konuyu demografik sorular yazımızda ele aldık.

Süreyi ölçün. Anketi kendiniz doldurup süre tutun, sonra 1,5 ile çarpın. On dakikayı geçiyorsa kısaltın.

Pilot uygulama yapın. Beş-on kişiye uygulayıp anlamadıkları yerleri sorun. Bu adım, gözünüzün alıştığı hataları yakalamanın tek güvenilir yoludur.

Anketi test etmenin üç yolu

Yukarıdaki hataların çoğu, formu yazan kişinin gözünden kaçar — metne alıştığınız için sorunu göremezsiniz. Üç test bunu çözer.

1. Sesli okuma testi. Formu baştan sona sesli okuyun. Nefes almadan bitiremediğiniz cümle uzundur; okurken duraksadığınız yer belirsizdir.

2. Beş kişilik pilot uygulama. Örneklem profilinize benzeyen beş kişiye uygulayın, ama sadece doldurmalarını istemeyin — yanlarında durup düşündüklerini sesli söylemelerini isteyin. "Burada ne demek istediğinizi anlamadım" ya da "buna cevap veremiyorum çünkü ikisi de geçerli" gibi cümleler, aradığınız geri bildirimdir.

3. Ters kontrol testi. Her sorunun karşısına hangi hipoteze hizmet ettiğini yazın. Karşısı boş kalan soruyu çıkarın. Bu, formu ortalama beşte bir oranında kısaltır.

Pilot uygulamaya katılanların verisini asıl analize dâhil etmeyin; formda değişiklik yaptıysanız onlar farklı bir forma yanıt vermiş olur. Pilot uygulamayı yöntem bölümünde kaç kişiyle yaptığınızı ve neyi değiştirdiğinizi yazarak belirtin.

Sık sorulan sorular

Zorunlu soru mu, isteğe bağlı mı? Analiz için kritik olan soruları zorunlu yapın, gerisini bırakın. Her soruyu zorunlu yapmak yarıda bırakma oranını yükseltir; hiçbirini zorunlu yapmamak kayıp veri sorunu üretir. Kayıp veri yazımıza bakabilirsiniz.

Açık uçlu soru kullanmalı mıyım? Ölçülü kullanın. Nicel bir çalışmada iki-üç açık uçlu soru yeterlidir; fazlası hem katılımcıyı yorar hem analizi zorlaştırır.

Hazır ölçek maddelerini değiştirebilir miyim? Hayır. Ölçek maddelerinde yapılan değişiklik, o ölçeğin geçerlilik ve güvenilirlik kanıtlarını geçersizleştirir. Likert ölçeği yazımızda ayrıntılı anlattık.

Anketimi nerede yayınlayabilirim? Sitemizde anket oluşturmak ücretsizdir; sorular hazır tiplerle gelir, katılımlar doğrulanır ve yanıtlar Excel'e aktarılır. Ücretsiz anket ekleyin ya da hazır soru setleri için anket şablonlarımıza bakın.