Demografik sorular nasıl sorulur?

Demografik sorular, katılımcının kim olduğunu betimleyen ve bulguları alt gruplara göre karşılaştırmaya imkân veren sorulardır. Anketin en basit görünen ama en çok hata yapılan bölümüdür.

Basit görünmesinin nedeni herkesin yaşını ve cinsiyetini sormayı bildiğini sanmasıdır. Oysa bu bölümdeki küçük bir tercih — yaşı aralık olarak sormak gibi — analiz aşamasında geri dönülemez bir kayıp yaratır.

Temel ilke: yalnızca kullanacağınızı sorun

Her demografik soru için tek bir soru sorun: bu değişkeni hangi analizde kullanacağım?

Karşılığı olmayan soruları formdan çıkarın. Bunun üç gerekçesi var:

• Anket uzar, yarıda bırakma oranı yükselir
• Etik kurul "gereksiz kişisel veri" gerekçesiyle düzeltme ister
• KVKK açısından, işleme amacınızla bağdaşmayan veri toplamış olursunuz

"Belki lazım olur" diye tutulan medeni durum ve gelir soruları, tezlerin çoğunda hiçbir analize girmez.

Yaş

Açık uçlu sayı olarak sorun.

Yaşınız: ____

Aralık olarak sormayın (18-25, 26-35...). Gerekçesi şudur: ham yaş verisini analiz aşamasında istediğiniz gibi gruplayabilirsiniz, ama aralık olarak topladığınızda geri dönemezsiniz. Ayrıca ham yaş sürekli değişkendir; korelasyon ve regresyona doğrudan girer. Aralık verisiyle bunu yapamazsınız.

Doğum yılı sormak da bir seçenektir ve bazı durumlarda daha az hata üretir, ancak analizde bir dönüştürme adımı ekler.

Formda sayı doğrulaması kurun (18-75 gibi) ki "otuz beş" ya da "350" girilmesin.

Cinsiyet

Cinsiyetiniz: ( ) Kadın ( ) Erkek ( ) Belirtmek istemiyorum

"Belirtmek istemiyorum" seçeneğini ekleyin. Bu, hem katılımcının formu terk etmesini engeller hem yanıt vermeme hakkını tanır.

Cinsiyeti zorunlu soru yapmayın. Analizde kullanacaksanız bile, yanıtlamayan birkaç katılımcı kayıp veri olarak işlenebilir.

Eğitim durumu

Türkiye bağlamında yerleşik seçenek listesi:

( ) İlkokul ( ) Ortaokul ( ) Lise ( ) Ön lisans ( ) Lisans ( ) Yüksek lisans ( ) Doktora

Örnekleminiz yalnızca üniversite mezunlarından oluşuyorsa alt kademeleri listeden çıkarın — kimsenin işaretlemeyeceği seçenekler formu uzatır ve analizde boş hücre üretir.

Bu değişken sıralıdır. Analizde grup karşılaştırması yapacaksanız az kişinin bulunduğu kategorileri birleştirmeniz gerekebilir; iki kişilik bir "doktora" grubuyla ANOVA çalıştıramazsınız.

Gelir

En hassas demografik sorudur. Yanıt vermeme ve gerçeği söylememe oranı en yüksek olan da budur.

Öneriler:

• Anketin sonuna koyun. Başa koyarsanız katılımcı formu terk eder.
• Aralık kullanın. Gelirde ham sayı istemek yanıt oranını belirgin biçimde düşürür.
• "Belirtmek istemiyorum" seçeneği koyun.
• Aralıkları güncel tutun. Beş yıl önceki bir tezden kopyalanan gelir aralıkları bugün anlamsızdır; enflasyon nedeniyle herkes en üst kategoriye düşer ve değişken ayrım yapamaz hâle gelir.
• Hane geliri mi kişisel gelir mi olduğunu açıkça yazın.

Gerçekten gerekmiyorsa bu soruyu sormayın.

Meslek ve sektör

Açık uçlu sorarsanız 200 farklı yanıt gelir ve kodlaması günler alır. Kapalı uçlu sorarsanız listeniz eksik kalır.

Pratik çözüm: araştırmanızla ilgili ana kategorileri listeleyip sona "Diğer (belirtiniz)" ekleyin. "Diğer" yanıtları %20'yi geçiyorsa listeniz örnekleminizi yansıtmıyor demektir.

Kurum türü sorarken kamu/özel ayrımını mutlaka ekleyin; Türkiye bağlamındaki çalışmalarda bu değişken sık sık anlamlı fark üretir.

Kıdem ve deneyim

Yaş gibi, sayı olarak sorun:

Bu kurumda kaç yıldır çalışıyorsunuz? ____ yıl

"Toplam mesleki deneyim" ile "bu kurumdaki kıdem" farklı değişkenlerdir. İkisini de kullanacaksanız ikisini de ayrı sorun; birini kullanacaksanız hangisinin hipotezinize hizmet ettiğine karar verin.

Bir yıldan az çalışanlar için ne yazacaklarını belirtin (0 yazmaları gibi), yoksa boş bırakırlar.

Şehir, üniversite, bölüm

Bu alanlarda açık uçlu metin en kötü seçenektir: "İstanbul", "istanbul", "İST", "Istanbul" dört farklı değer olarak gelir ve elle temizlemeniz gerekir.

Mümkünse açılır liste kullanın. Açık uçlu sormak zorundaysanız veri temizliği aşamasında standartlaştırın.

Üniversite adı soruyorsanız katılımcının kimliğini dolaylı olarak belirlenebilir hâle getirip getirmediğine dikkat edin: küçük bir bölümde "X Üniversitesi + doktora + kadın + 45 yaş" birleşimi tek bir kişiyi işaret edebilir. Etik kurullar bu noktaya bakar.

Soruların yeri: başta mı sonda mı?

Türkiye'deki tez anketlerinde demografik bölüm geleneksel olarak başa konur. Ancak veri toplama açısından sona koymak genellikle daha iyi sonuç verir:

• Katılımcı asıl konuya hemen girer, ilgisi yüksekken ölçekleri doldurur
• Hassas sorular (gelir, yaş) sonda olduğu için baştaki terk oranı düşer
• Katılımcı forma zaman yatırdıktan sonra demografik soruları da yanıtlama eğilimindedir

İstisna: eleme soruları başta olmalıdır. Örnekleminize uymayan katılımcıyı 40 soru doldurduktan sonra elemek hem onun zamanını harcar hem sizin verinizi kirletir.

Kılavuzunuz ya da danışmanınız belirli bir sıra istiyorsa ona uyun; bu bir gelenek meselesidir, yöntem hatası değildir.

KVKK ve etik

• Ad-soyad, TC kimlik numarası, telefon numarası istemeyin — analizde kullanmayacaksanız.
• Kimlik bilgisi topluyorsanız (örneğin çekiliş için) bunu ayrı bir formda toplayın ve anket verisiyle ilişkilendirmeyin.
• Onam metninde hangi demografik bilgilerin toplandığını yazın.
• Sağlık durumu, dini inanç, etnik köken gibi özel nitelikli kişisel veriler için ayrı ve açık rıza gerekir; bunları ancak araştırmanız zorunlu kılıyorsa sorun.

Kontrol listesi

• [ ] Her demografik sorunun bir analiz karşılığı var mı?
• [ ] Yaş ve kıdem sayı olarak mı soruluyor?
• [ ] Seçenekler kapsayıcı ve birbirini dışlayan mı?
• [ ] "Belirtmek istemiyorum" seçeneği gereken yerlerde var mı?
• [ ] Hassas sorular sonda mı?
• [ ] Eleme soruları başta mı?
• [ ] Gereksiz kimlik bilgisi toplanıyor mu?
• [ ] Seçenek listeleri güncel mi (özellikle gelir)?

Hazır demografik soru setlerini anket şablonları sayfamızda bulabilirsiniz; kopyalayıp kendi anketinize uyarlayabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Demografik değişkenlere göre fark testi yapmalı mıyım? Yalnızca kuramsal ya da alan yazına dayalı bir gerekçeniz varsa. Elinizdeki bütün demografik değişkenler için tek tek t-testi ve ANOVA çalıştırmak, çoklu karşılaştırma nedeniyle tesadüfen anlamlı sonuçlar üretir. p değeri yazımızda bu tuzağı ele aldık.

Az kişili kategorileri ne yapmalıyım? Birleştirin ve bunu yöntem bölümünde belirtin. Örneğin "yüksek lisans" ve "doktora" tek kategoride toplanabilir.

Kaç demografik soru normal? Genellikle 5-8 arası yeterlidir. On beş demografik soru, formun asıl bölümünden önce katılımcıyı yorar.

Anketimi hangi araçla hazırlamalıyım? Google Forms rehberimize bakabilir ya da doğrulanmış katılım isteyen çalışmalar için sitemizde ücretsiz anket oluşturabilirsiniz.