Likert ölçeği nedir, nasıl hazırlanır?

Likert ölçeği, katılımcıdan bir ifadeye ne ölçüde katıldığını sıralı seçenekler üzerinden belirtmesini isteyen ölçme aracıdır. "Kesinlikle katılmıyorum – Kesinlikle katılıyorum" aralığı en bilinen biçimidir.

Sosyal bilimlerde tutum, algı, doyum ve niyet ölçmenin standart yolu budur. "5'li yaparım olur biter" diye düşünülen bu araçta ise veriyi doğrudan etkileyen en az beş ayrı karar var. Bu yazıda hepsini tek tek ele alıyoruz.

Likert maddesi nasıl yazılır?

Likert maddeleri soru değil ifadedir. "Yöneticinizden memnun musunuz?" bir Likert maddesi değildir; "Yöneticimin verdiği geri bildirimleri yararlı buluyorum" öyledir. Katılımcı bu ifadeye katılma derecesini işaretler.

İyi bir madde şu özellikleri taşır:

• Tek bir fikir içerir. "Ürün hem kaliteli hem uygun fiyatlı" iki ayrı yargıdır. Katılımcı birine katılıp diğerine katılmıyorsa ne işaretleyeceğini bilemez; ne işaretlerse işaretlesin veriniz yanlış olur. Bu hataya alan yazında çift namlulu soru denir.
• Yönlendirme yapmaz. "Bu başarılı uygulamayı beğeniyorum" cümlesindeki "başarılı" sıfatı cevabı baştan belirler.
• Kesin ifadelerden kaçınır. "Her zaman", "hiçbir zaman", "kesinlikle" içeren maddelere kimse tam katılmaz. Bu da varyansı öldürür: herkes aynı yanıtı verirse o madde hiçbir şey ayırt etmiyor demektir.
• Sade dille yazılır. Katılımcı maddeyi iki kez okumak zorunda kalıyorsa madde uzundur. Yirmi kelimeyi geçen maddeleri bölün.
• Olumsuzlama içermez. "Toplantıların gereksiz olmadığını düşünüyorum" gibi çift olumsuzlar okuma hatası üretir.
• Zaman ve bağlam belirtir. "Son altı ayda" ya da "bu iş yerinde" gibi bir çerçeve, herkesin aynı şeyi düşünerek cevap vermesini sağlar.

Soru yazımındaki diğer tuzaklar için anket sorusu yazarken kaçınılması gereken 7 hata yazımıza bakabilirsiniz.

Kaç dereceli olmalı?

Yaygın seçenekler 4, 5, 7 ve 10 derecedir. Karar verirken şunları göz önünde bulundurun.

5'li ölçek en yaygın olanıdır. Katılımcı için okunması kolaydır, mobil ekranda rahat sığar, alan yazında karşılaştırma imkânı en geniş olanıdır. Tereddüt ediyorsanız 5'li seçin.

7'li ölçek daha ince ayrım yapar ve varyansı bir miktar artırır. Uyarladığınız ölçeğin orijinali 7'liyse mutlaka 7'li kullanın. Ayrıca ileri düzey analiz (yapısal eşitlik modellemesi gibi) yapacaksanız 7'li ölçeğin sağladığı ek varyans işinize yarar.

4'lü ölçek (nötr seçeneksiz) katılımcıyı taraf tutmaya zorlar. Ortadaki seçeneğe kaçışın yoğun olduğu konularda tercih edilir, ama gerçekten kararsız olan katılımcıya yanlış cevap verdirme riski taşır.

10'lu ve üzeri ölçekler tutum ölçmede pek kullanılmaz; katılımcı 6 ile 7 arasındaki farkı zaten tutarlı biçimde ayırt edemez. Bu ölçekler daha çok memnuniyet ve tavsiye niyeti gibi tek maddelik göstergelerde kullanılır.

Genel kural: uyarladığınız ölçeğin derecesini değiştirmeyin. Orijinali 5'liyse 5'li uygulayın. Değiştirirseniz o ölçeğin geçerlilik ve güvenilirlik kanıtları sizin çalışmanız için geçerli olmaz ve jüri bunu sorar.

Nötr seçenek olsun mu?

Ortadaki "Ne katılıyorum ne katılmıyorum" seçeneği tartışmalıdır.

Lehine olan görüş: Gerçekten kararsız olan katılımcıya dürüst bir seçenek sunar. Zorlanan katılımcı rastgele işaretlemek yerine gerçek durumunu bildirir. Seçenek kaldırıldığında katılımcı bir tarafa itilir ve bu da ölçüm hatasıdır.

Aleyhine olan görüş: Düşünmek istemeyen katılımcı için kolay bir kaçış yolu oluşturur. Uzun anketlerde ortadaki sütunun aşağı doğru dümdüz işaretlendiğini sık görürüz.

Pratik öneri: Katılımcının konu hakkında gerçekten fikirsiz olabileceği durumlarda nötr seçeneği bırakın. Herkesin bir görüşünün olması beklenen konularda (kendi işinden memnuniyet gibi) 4'lü ölçek de savunulabilir.

Ayrı bir seçenek olarak "Fikrim yok" / "Bu soru beni ilgilendirmiyor" eklemek isterseniz bunu ölçeğin ortasına değil, ölçeğin dışına koyun ve analizde kayıp veri olarak işleyin. Ortaya koyarsanız sıralı yapıyı bozarsınız: "fikrim yok" katılma derecesi olarak 3 değildir.

Uçlar nasıl etiketlenir?

İki yaklaşım var: yalnızca uçları etiketlemek (1 = Kesinlikle katılmıyorum, 5 = Kesinlikle katılıyorum) veya her dereceyi ayrı ayrı etiketlemek.

Her dereceyi etiketlemek genellikle daha güvenilir sonuç verir, çünkü katılımcı 2'nin ne anlama geldiğini tahmin etmek zorunda kalmaz. Mobilde yer sıkıntısı varsa uçları etiketleyip aradaki dereceleri numaralandırabilirsiniz — ama bu durumda ölçek yönergesinde numaraların neyi ifade ettiğini açıkça yazın.

Bir başka ayrıntı: ölçeği her zaman aynı yönde sunun. Bazı sayfalarda soldan sağa "katılmıyorum → katılıyorum", bazılarında tersi olursa katılımcı şaşırır ve veriniz kirlenir.

Ters maddeler

Katılımcının soruları okumadan aynı sütunu işaretlemesini (düz-çizgi yanıtlama) fark edebilmek için ölçeğe birkaç ters madde konur. Ancak:

• Ters madde sayısını abartmayın; maddelerin dörtte biri fazlasıyla yeterlidir.
• Analiz öncesi mutlaka ters kodlayın. 5'li ölçekte yeni puan = 6 − eski puan; 7'li ölçekte 8 − eski puan.
• Ters kodlamayı unutmak Cronbach alfayı çökertir. Alfa yazımızda bu hatayı ayrıntılı anlattık; negatif alfa gördüyseniz sorun neredeyse kesinlikle budur.

Likert verisi hangi analize girer?

Bu konuda alan yazında uzun süredir tartışma var. Uygulamada yaygın kabul şöyle:

• Tek bir madde sıralı (ordinal) veridir. Ortalaması yerine medyan ve frekans dağılımı raporlanır; karşılaştırmalarda parametrik olmayan testler kullanılır.
• Bir ölçeğin madde puanları toplandığında veya ortalandığında ortaya çıkan bileşik puan, uygulamada sürekli değişken gibi ele alınır. t-testi, ANOVA, korelasyon ve regresyon bu bileşik puan üzerinde çalıştırılır.

Yani "5 maddelik iş doyumu ölçeğinin ortalaması" üzerinden t-testi yapmak yaygın ve kabul gören bir uygulamadır; tek bir maddenin ortalamasını alıp aynı testi yapmak tartışmalıdır. Hangi testi seçeceğinize karar veremiyorsanız test seçim rehberimize bakın.

Ölçek yönergesi

Maddelerin üstüne konan kısa yönerge, sanılandan önemlidir. İyi bir yönerge şunları içerir: neyi düşünerek cevap vereceği, hangi zaman aralığını kapsayacağı, doğru-yanlış cevap olmadığı ve verilerin gizli tutulacağı.

Örnek:

Aşağıdaki ifadeler çalıştığınız kurumla ilgilidir. Son altı ayı düşünerek her ifadeye ne ölçüde katıldığınızı işaretleyiniz. Doğru ya da yanlış cevap yoktur; bizim için önemli olan sizin görüşünüzdür.

Sık sorulan sorular

Likert ölçeğinde kaç madde olmalı? Bir kavram veya alt boyut için genellikle 4-8 madde yeterlidir. Üçün altında güvenilirlik hesaplaması kırılgan olur; on üzeri maddede katılımcı yorulur ve dikkati dağılır.

Hazır ölçek kullanabilir miyim? Evet, hatta tercih edilir — geçerlilik ve güvenilirlik kanıtları hazırdır ve bulgularınız alan yazınla karşılaştırılabilir olur. Ancak telifli ölçeklerde yazarından yazılı izin almanız gerekir; etik kurul bunu isteyecektir. Serbestçe kullanabileceğiniz demografik ve genel amaçlı soru setlerini anket şablonları sayfamızda bulabilirsiniz.

Likert ölçeğinin ortalaması nasıl yorumlanır? 5'li ölçekte aralık genişliği (5−1)/5 = 0,80 alınarak yorumlanır: 1,00-1,80 çok düşük, 1,81-2,60 düşük, 2,61-3,40 orta, 3,41-4,20 yüksek, 4,21-5,00 çok yüksek. Bu bölme yaygın bir gelenektir, mutlak bir kural değildir; kullandığınızda kaynak gösterin.

Anketimi sitede mi hazırlasam, Google Forms'ta mı? İkisi de olur. anketkatilimci.com üzerinde anket oluşturursanız Likert soruları hazır gelir, yanıtlar Excel'e ölçek anahtarıyla birlikte aktarılır ve katılımlar otomatik doğrulanır. Ücretsiz anket eklemeyi deneyebilirsiniz.