Araştırma sorusu ve hipotez nasıl yazılır?

Araştırma sorusu çalışmanızın yanıt aradığı sorudur; hipotez ise bu soruya verdiğiniz, veriyle sınanabilir ön yanıttır. İkisi aynı şey değildir ve tezde farklı işlevler görür.

Araştırma sorusu geniş ve yön göstericidir: "Uzaktan çalışma ile iş doyumu arasında bir ilişki var mıdır?" Hipotez ise dar ve keskindir: "Uzaktan çalışan personelin iş doyumu puanları, ofiste çalışanlarınkinden yüksektir."

İyi bir araştırma sorusu nasıl olur?

Sorunuzu yazdıktan sonra şu beş ölçütten geçirin:

• Yanıtlanabilir mi? "Eğitim sistemi nasıl düzeltilir?" bir tez sorusu değildir; hiçbir veri bu soruyu yanıtlamaz.
• Yeterince dar mı? "Motivasyon nedir?" yerine "Kamu hastanelerinde çalışan hemşirelerde içsel motivasyon ile işten ayrılma niyeti arasındaki ilişki nedir?"
• Literatürde boşluğa denk geliyor mu? Yanıtı zaten kesin olarak bilinen bir soruyu tekrar sormanın değeri sınırlıdır. Literatür taraması bu boşluğu bulmak içindir.
• Sizin imkânlarınızla ölçülebilir mi? 5.000 kişilik bir örneklem gerektiren soruyu altı ayda tek başınıza toplayamazsınız. Gerçekçi bir sayıyı örneklem hesaplayıcımızdan görebilirsiniz.
• Etik olarak uygulanabilir mi? Kırılgan gruplar ve hassas konular ek izin gerektirir.

Değişkenleri netleştirin

Hipotez yazabilmek için önce değişkenlerinizi adlandırın:

• Bağımsız değişken: Etkilediğini düşündüğünüz değişken (çalışma biçimi)
• Bağımlı değişken: Etkilendiğini düşündüğünüz değişken (iş doyumu)
• Aracı (mediator) değişken: İlişkinin üzerinden geçtiği değişken — X, M üzerinden Y'yi etkiler
• Düzenleyici (moderator) değişken: İlişkinin gücünü değiştiren değişken — X ile Y arasındaki ilişki, M'nin düzeyine göre değişir
• Kontrol değişkeni: Etkisini sabitlemek istediğiniz değişkenler (yaş, kıdem)

Aracı ve düzenleyici karışması çok yaygındır. Kısa ayrım: aracı nasıl sorusunu, düzenleyici kimde / hangi koşulda sorusunu yanıtlar.

H0 ve H1

İstatistiksel testler doğrudan sizin iddianızı sınamaz; sıfır hipotezini sınar.

• H0 (sıfır hipotezi): Fark yoktur, ilişki yoktur. "Uzaktan ve ofiste çalışanların iş doyumu puanları arasında anlamlı fark yoktur."
• H1 (alternatif hipotez): Fark vardır, ilişki vardır. Sizin asıl iddianız budur.

Test sonucunda p değeri seçtiğiniz anlamlılık düzeyinin (genellikle .05) altında çıkarsa H0 reddedilir ve H1 desteklenmiş sayılır. Buradaki dil önemlidir: hipotez "kanıtlanmaz", "desteklenir". Ayrıntı için p değeri ve etki büyüklüğü yazımıza bakın.

Tezlerde genellikle yalnızca H1'ler numaralandırılarak yazılır (H1, H2, H3...); H0'lar örtük kalır. Danışmanınızın tercihine göre ikisini de yazabilirsiniz.

Yönlü mü yönsüz mü?

• Yönsüz (iki yönlü) hipotez: "İki grup arasında anlamlı bir fark vardır." Farkın hangi yönde olacağını söylemez.
• Yönlü (tek yönlü) hipotez: "A grubunun puanları B grubundan yüksektir."

Yönlü hipotez ancak alan yazın ya da kuram güçlü biçimde o yönü işaret ediyorsa kurulur. Emin değilseniz yönsüz yazın — tezlerde güvenli ve yaygın olan budur. Yönlü hipotez kurup ters yönde anlamlı sonuç çıkarsa hipoteziniz desteklenmemiş olur, bu da savunmada açıklanması zor bir duruma dönüşür.

İyi hipotez yazmanın kuralları

1. Tek bir ilişki içersin. "X ile Y arasında ilişki vardır ve Z bu ilişkiyi güçlendirir" iki ayrı hipotezdir; H1 ve H2 olarak yazın.
2. Değişkenleri açıkça adlandırsın. "Demografik özellikler etkilidir" ölçülemez; hangi demografik özellik, hangi değişkeni etkiliyor yazılmalı.
3. Ölçülebilir olsun. Hipotezdeki her kavramın bir ölçme aracı karşılığı olmalı.
4. Kurama dayansın. Hipotezinizi neden kurduğunuzu literatür bölümünde gerekçelendirin. Gerekçesiz hipotez, tahmin olur.
5. Kesin dille yazılsın. "Olabilir", "muhtemelen" gibi ifadeler hipotezde yer almaz.
6. Sayı ve istatistik terimi içermesin. "t testi sonucunda p<.05 çıkacaktır" bir hipotez değildir.

Örnek hipotez seti

Aracı değişkenli bir model için tipik yazım:

H1: Dönüşümcü liderlik ile örgütsel bağlılık arasında pozitif yönlü anlamlı bir ilişki vardır.

H2: Dönüşümcü liderlik ile iş doyumu arasında pozitif yönlü anlamlı bir ilişki vardır.

H3: İş doyumu ile örgütsel bağlılık arasında pozitif yönlü anlamlı bir ilişki vardır.

H4: İş doyumu, dönüşümcü liderlik ile örgütsel bağlılık arasındaki ilişkide aracı rol oynamaktadır.

Fark hipotezleri için:

H5: Örgütsel bağlılık puanları cinsiyete göre anlamlı farklılık göstermektedir.

H6: Örgütsel bağlılık puanları kıdem düzeyine göre anlamlı farklılık göstermektedir.

Bu hipotezlerin her biri farklı bir analize karşılık gelir: H1-H3 korelasyon, H4 aracılık analizi, H5 bağımsız örneklem t-testi, H6 tek yönlü ANOVA. Hangi hipotezin hangi testle sınanacağını baştan planlayın; test seçim rehberimiz bu eşleştirmeyi yapıyor.

Nitel çalışmalarda hipotez olur mu?

Genellikle olmaz. Nitel araştırmalar hipotez sınamaz, araştırma sorusu üzerinden ilerler ve çoğu zaman kuram üretmeyi hedefler. Nitel bir tezde "hipotezlerimiz şunlardır" demek yöntem açısından tutarsızlıktır.

Karma yöntem çalışmalarında nicel bölüm için hipotez, nitel bölüm için araştırma sorusu kurulur.

En sık yapılan hipotez hataları

• Çok fazla hipotez. 25 hipotezli tezde her biri yüzeysel kalır ve çoklu karşılaştırma sorunu doğar. Modelinize gerçekten hizmet edenleri tutun.
• Demografik hipotez enflasyonu. Yaş, cinsiyet, medeni durum, gelir, eğitim... hepsini tek tek sınamak çoğu zaman kuramsal bir katkı üretmez. Alan yazının işaret ettiklerini seçin.
• Hipotez ile analizin uyuşmaması. "Etkilemektedir" diye hipotez kurup korelasyon çalıştırmak. Korelasyon etki değil ilişki gösterir; etki iddiası için regresyon gerekir.
• Sonradan hipotez yazmak. Analizi yapıp anlamlı çıkanları hipoteze dönüştürmek yöntem etiğine aykırıdır ve çoğu zaman jüri tarafından fark edilir.

Araştırma modelini şemalaştırın

Hipotezlerinizi yazdıktan sonra bunları tek bir şekilde gösterin: kutular değişkenler, oklar hipotezler olsun ve her okun üzerine hipotez numarasını yazın.

Bu şeklin üç faydası var:

• Tutarsızlığı ortaya çıkarır. Şemayı çizerken bir hipotezin hiçbir yere bağlanmadığını ya da iki hipotezin aynı şeyi söylediğini fark edersiniz.
• Analiz planınızı belirler. Düz bir ok regresyon, iki oklu bir zincir aracılık, bir okun üzerine düşen ok düzenleyicilik demektir.
• Savunmada işinizi kolaylaştırır. Jüriye modelinizi tek slaytta anlatabilirsiniz.

Şekli tezin literatür bölümünün sonuna, hipotezlerin hemen ardına koyun. Şekil başlığı ve numarası kılavuzunuza uygun olsun.

Bir de şu ayrımı şemada net tutun: kontrol değişkenleri modele girer ama hipotez üretmez. Yaş ve kıdemi kontrol ediyorsanız bunları şekilde ayrı bir kutuda gösterin ve hipotez numarası vermeyin.

Sık sorulan sorular

Kaç hipotez olmalı? Kesin bir sayı yok. Yüksek lisans tezlerinde 4-10 arası yaygındır. Belirleyici olan, hipotezlerin araştırma modelinizi eksiksiz karşılaması ve her birinin gerekçesinin olmasıdır.

Hipotezim desteklenmedi, tezim başarısız mı? Hayır. Desteklenmeyen hipotez de bir bulgudur. Önemli olan bunu tartışma bölümünde alan yazınla karşılaştırarak açıklamanızdır. Sonucu değiştirmeye çalışmak asıl sorundur.

Araştırma sorusu ve hipotezi bir arada kullanabilir miyim? Evet, yaygındır. Genel araştırma sorusu giriş bölümünde verilir, hipotezler literatür bölümünün sonunda türetilir.

---

Hipotezlerinizi hangi analizle sınayacağınıza karar veremiyorsanız veri analizi hizmetimizde analiz planı da çıkarıyoruz.