Tez özeti ve abstract nasıl yazılır?

Tez özeti, çalışmanın amacını, yöntemini, temel bulgularını ve sonucunu tek paragrafta veren kısa metindir. Tezinizin en çok okunan bölümüdür: birçok kişi yalnızca özeti okuyup tezin kendisine hiç bakmaz.

Bu yüzden özet en son yazılır ama en dikkatli yazılması gereken bölümdür. Tez bitmeden özet yazmaya çalışmak zaman kaybıdır; bulgularınız netleşmeden ne bulduğunuzu yazamazsınız.

Kaç kelime olmalı?

Enstitü kılavuzları genellikle 150-300 kelime arası bir sınır koyar; bazı kılavuzlar bir sayfayı geçmemesini ister. Kendi kılavuzunuzdaki sayıyı kontrol edin ve aşmayın — özet uzunluğu, enstitünün otomatik kontrol ettiği kalemlerden biridir.

Bu sınır sıkı görünür ama işlevseldir: sınır, sizi yalnızca en önemli bilgiyi yazmaya zorlar.

Dört parçalı iskelet

Her özet şu dört soruyu sırayla yanıtlar. Her birine ortalama 2-3 cümle ayırın.

1. Amaç (ne yaptınız, neden)

Bu araştırmanın amacı, kamu hastanelerinde çalışan hemşirelerin örgütsel bağlılık düzeyleri ile işten ayrılma niyetleri arasındaki ilişkiyi incelemektir.

Tek cümlede, doğrudan. "Bu çalışmada ... incelenmiştir" kalıbı yeterlidir. Uzun bir alan yazın girişi yapmayın; özette buna yer yok.

2. Yöntem (nasıl yaptınız)

Araştırmada ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Veriler, X ilindeki üç kamu hastanesinde görev yapan 348 hemşireden Örgütsel Bağlılık Ölçeği ve İşten Ayrılma Niyeti Ölçeği aracılığıyla toplanmıştır. Verilerin analizinde bağımsız örneklem t-testi, tek yönlü varyans analizi, Pearson korelasyon analizi ve çoklu doğrusal regresyon analizi kullanılmıştır.

Burada mutlaka bulunması gerekenler: araştırma deseni, katılımcı sayısı, kimlerden oluştuğu, kullanılan ölçekler, uygulanan analizler. Bu bilgiler özetin en aranan kısmıdır — sizin çalışmanızı taramada bulan biri önce bunlara bakar.

3. Bulgular (ne buldunuz)

Analiz sonuçlarına göre örgütsel bağlılık ile işten ayrılma niyeti arasında orta düzeyde, negatif yönlü ve anlamlı bir ilişki bulunmuştur (r = −.47; p < .001). Örgütsel bağlılığın işten ayrılma niyetindeki varyansın %22'sini açıkladığı belirlenmiştir. Örgütsel bağlılık düzeyleri kıdeme göre anlamlı farklılık gösterirken cinsiyete göre farklılaşmamıştır.

En kritik bölüm budur ve en çok yer buraya ayrılmalıdır. Yalnızca en önemli bulguları yazın; on hipotezin hepsini özete sığdırmaya çalışmayın.

Sayı verin. "Anlamlı bir ilişki bulunmuştur" cümlesi, katsayı olmadan az şey söyler. Kılavuzunuz özette istatistik değeri istemiyorsa en azından ilişkinin yönünü ve düzeyini belirtin.

4. Sonuç ve öneri (bu ne anlama geliyor)

Bulgular, hemşirelerin kuruma bağlılığını artıran uygulamaların işten ayrılmaları azaltmada etkili olabileceğine işaret etmektedir. Bu doğrultuda kurum yöneticilerine yönelik öneriler geliştirilmiştir.

İki cümle yeterlidir. Özette uzun uzun tartışma yapılmaz.

Anahtar kelimeler

Özetin altına genellikle 3-6 anahtar kelime yazılır. Bunlar rastgele seçilmez; çalışmanızın taramalarda bulunmasını sağlayan etiketlerdir.

• Başlıkta zaten geçen kelimeleri tekrarlamak yerine tamamlayıcı terimler seçin
• Alan yazında yerleşik terimleri kullanın (kendi ürettiğiniz ifadeleri değil)
• İngilizce karşılıklarını abstract altına aynı sırayla yazın
• Çok genel terimlerden kaçının ("araştırma", "analiz")

Abstract (İngilizce özet)

Türkçe özetin birebir karşılığı olmalıdır. İçerik farkı olmamalı; bir bulguyu Türkçe özete yazıp İngilizce özetten çıkarmak tutarsızlıktır.

Çeviride en sık yapılan hatalar

• Makine çevirisini olduğu gibi kullanmak. Otomatik çeviri terimleri yanlış karşılar: "tarama modeli" survey model değil survey design; "örneklem" example değil sample; "ölçek" scale'dir ama "beşli Likert tipi ölçek" five-point Likert-type scale'dir.
• Zaman uyumsuzluğu. İngilizce abstract'ta genellikle amaç için present ya da past (This study aims / aimed to examine), yöntem ve bulgular için past tense kullanılır.
• Türkçe cümle yapısını taşımak. Türkçe uzun ve edilgen cümleler İngilizceye birebir çevrildiğinde okunmaz hâle gelir. Cümleleri bölün.
• Terim tutarsızlığı. Aynı kavramı abstract içinde iki farklı İngilizce terimle karşılamak. Bir terim seçin ve baştan sona kullanın.
• İstatistik biçimini bozmak. İngilizce metinde ondalık ayırıcı noktadır: r = -.47, r = -0,47 değil.

Çeviriyi yaptıktan sonra İngilizcesi iyi birine okutun. Abstract, tezinizin uluslararası veri tabanlarında görünen tek kısmıdır.

Yazarken dikkat edilecekler

• Kaynak göstermeyin. Özette atıf yapılmaz. Zorunlu bir istisna yoksa hiç kaynak geçmemelidir.
• Kısaltma kullanmayın. Kullanmak zorundaysanız ilk geçtiğinde açın. Özet tek başına okunacak bir metindir.
• Tablo, şekil, madde işareti kullanmayın. Özet tek paragraf akan metindir (kılavuzunuz yapılandırılmış özet istemiyorsa).
• Tezde olmayan bilgi vermeyin. Özet, tezin dışına çıkamaz.
• Geçmiş zaman ve edilgen çatı kullanın: "incelenmiştir", "bulunmuştur".
• İlk cümleye "Bu çalışmanın amacı" ile başlamak yaygın ve kabul gören bir kalıptır; süslü bir giriş aramayın.

Kontrol listesi

Özetinizi yazdıktan sonra şunları kontrol edin:

• [ ] Kelime sayısı kılavuz sınırı içinde mi?
• [ ] Amaç, yöntem, bulgu, sonuç dördü de var mı?
• [ ] Katılımcı sayısı yazılı mı?
• [ ] Kullanılan ölçeklerin adları geçiyor mu?
• [ ] Uygulanan analizler sayılmış mı?
• [ ] En önemli bulgu sayısal değerle verilmiş mi?
• [ ] Kaynak ve kısaltma yok, değil mi?
• [ ] Anahtar kelimeler yazılmış mı, İngilizce karşılıkları eşleşiyor mu?
• [ ] Abstract, Türkçe özetle birebir aynı içerikte mi?
• [ ] Tezin son hâlindeki bulgularla özet tutarlı mı?

Son madde önemlidir: analizi güncellediyseniz özeti de güncelleyin. Özette "%22" yazıp bulgularda "%19" görmek, jürinin dikkatini çeker.

Başlık, özet ve anahtar kelime uyumu

Bu üç unsur birlikte çalışır. Tezinizi bir veri tabanında arayan kişi önce başlığı görür, sonra özeti okur; anahtar kelimeler ise tezin o aramada çıkmasını sağlar.

Başlık çalışmanın ana değişkenlerini ve bağlamını içermeli:

• Zayıf: "Örgütsel Bağlılık Üzerine Bir Araştırma"
• İyi: "Kamu Hastanelerinde Çalışan Hemşirelerde Örgütsel Bağlılık ile İşten Ayrılma Niyeti Arasındaki İlişki"

İkinci başlık uzun ama arandığında bulunur; birincisi bulunmaz.

Uyum kontrolü için şunu yapın: başlıktaki ana kavramların hepsi özette geçiyor mu? Özetteki ana kavramlar anahtar kelimelerde temsil ediliyor mu? Bir kavram üçünde de yoksa ya çalışmanızın merkezinde değildir ya da bir yerde eksik kalmıştır.

Anahtar kelime seçerken başlıkta zaten geçen kelimeleri tekrarlamak yerine tamamlayıcı terimler ekleyin: yöntem (ilişkisel tarama), bağlam (sağlık çalışanları), kuram adı. Böylece tezinize ulaşan arama sayısı artar.

Bunların hepsi tezin bulunabilirliğiyle ilgilidir. İyi bir çalışma, kimse ulaşamıyorsa alana katkı sağlamaz.

Sık sorulan sorular

Özeti ne zaman yazmalıyım? En son. Bulgular ve sonuç bölümleri kesinleşmeden yazılan özet, tez bittiğinde baştan yazılır.

Yapılandırılmış özet nedir? Amaç, Yöntem, Bulgular, Sonuç alt başlıklarıyla yazılan özet biçimi. Sağlık alanındaki dergilerde yaygındır; kılavuzunuz istiyorsa bu biçimi kullanın.

Özette hipotezleri yazmalı mıyım? Genellikle hayır, yer yetmez. Amaç cümlesi hipotezleri örtük olarak zaten içerir.

Özet tek paragraf mı olmalı? Kılavuzunuz aksini söylemiyorsa evet. Türkçe tez geleneğinde tek paragraf yaygındır.

---

Özet, abstract ve tezin genel dil-biçim kontrolü için tez kılavuzu danışmanlığı hizmetimizden yararlanabilirsiniz.