jamovi ile veri analizi: ücretsiz SPSS alternatifi

jamovi, R üzerine kurulu, ücretsiz ve açık kaynaklı bir istatistik programıdır. SPSS'e benzer bir arayüzü vardır ama lisans ücreti yoktur ve çıktıları doğrudan APA biçiminde üretir.

Tez yazan çoğu kişi için asıl mesele şudur: SPSS lisansı pahalıdır, üniversite lisansı mezun olunca kesilir ve deneme sürümü bir ayda biter. jamovi bu sorunu tamamen ortadan kaldırır.

SPSS'ten farkları

Ücretsiz ve süresiz. İndirir, kurar, kullanırsınız. Kayıt bile gerekmez.

Çıktılar APA biçiminde. SPSS tabloları dikey çizgili ve gereksiz sütunlarla gelir; hepsini elle yeniden kurmanız gerekir. jamovi tabloları neredeyse doğrudan teze yapıştırılabilir. Bu tek başına saatler kazandırır.

Anında güncellenir. Bir ayarı değiştirdiğinizde çıktı yeniden hesaplanır. SPSS'te analizi baştan çalıştırmanız gerekir.

Analiz kaydı dosyada durur. .omv dosyası veriyi, analizleri ve çıktıları birlikte tutar. Danışmanınıza tek dosya gönderirsiniz, o da neyi nasıl yaptığınızı görür.

Arkasında R var. İsterseniz her analizin R kodunu görebilir, kopyalayabilirsiniz. R öğrenmek isteyenler için doğal bir köprü.

Eksik yönü: çok özel bazı analizler ve çok büyük veri setlerinde SPSS hâlâ önde. Ama tez düzeyindeki analizlerin neredeyse tamamı jamovi'de var.

Kurulum ve veri aktarma

jamovi.org adresinden indirilir; Windows, macOS ve Linux sürümleri var.

Açabildiği dosyalar: SPSS (.sav), Excel (.xlsx), CSV, R (.RData), Stata, SAS. Yani elinizde hazır bir SPSS dosyası varsa doğrudan açar — değişken etiketleri ve değer etiketleri de gelir.

Veriyi açtıktan sonra Data → Setup ile her değişkenin türünü kontrol edin:

• Nominal — kategorik, sırasız (cinsiyet, sektör)
• Ordinal — sıralı (eğitim düzeyi, tek Likert maddesi)
• Continuous — sürekli (yaş, ölçek puanı)

Bu ayar önemlidir: jamovi analiz menülerinde yalnızca uygun türdeki değişkenleri gösterir. Yanlış tür seçiliyse aradığınız değişkeni listede bulamazsınız.

Ters kodlama ve ölçek puanı

Ters maddeler. Data → Compute ile yeni bir değişken açıp formülü yazın: 5'li ölçek için 6 - madde7.

Ölçek puanı. Yine Compute ile: MEAN(bag1, bag2, bag3R, bag4).

Ters kodlamayı atlamak, tez analizlerinde en sık yapılan hatadır ve Cronbach alfayı çökertir. Alfa yazımızda ayrıntılı anlattık.

Analizler nerede?

Exploration → Descriptives — frekans, ortalama, standart sapma, çarpıklık, basıklık, histogram, kutu grafiği. Normallik kontrolü için Shapiro-Wilk ve Q-Q grafiği de burada.

T-Tests — bağımsız, bağımlı ve tek örneklem t-testi. Effect size kutusunu işaretlemeyi unutmayın; Cohen d'yi güven aralığıyla birlikte verir. Varsayımlar için Homogeneity test ve Normality test seçenekleri aynı ekranda.

ANOVA — tek yönlü, iki yönlü, tekrarlı ölçümler, ANCOVA. Post-hoc testleri ve η² burada.

Regression — korelasyon matrisi, doğrusal regresyon, ikili ve multinomiyal lojistik regresyon. Çoklu bağlantı için Collinearity statistics.

Frequencies — ki-kare testleri, oran testleri.

Factor — güvenilirlik analizi (Cronbach alfa ve McDonald omega), açımlayıcı faktör analizi, doğrulayıcı faktör analizi. Üçü de tek menüde.

Omega'nın tek tıkla gelmesi jamovi'nin belirgin bir üstünlüğüdür; SPSS'te ek makro gerekir.

Eklentiler

Modules → jamovi library ile ücretsiz eklentiler kurulur. Tez çalışmalarında en çok işe yarayanlar:

• medmod — aracılık ve düzenleyicilik analizi. PROCESS'in yaptığı işin çekirdeğini bootstrap ile yapar. Ayrıntı için aracılık analizi yazımıza bakın.
• GAMLj — genelleştirilmiş doğrusal modeller, karışık modeller
• scatr — saçılım grafikleri
• MAJOR — meta-analiz
• Rj — jamovi içinde doğrudan R kodu çalıştırma

Çıktıları teze aktarma

Tabloya sağ tıklayıp Copy deyip Word'e yapıştırabilirsiniz; biçim korunur. Ya da Export ile PDF, HTML veya LaTeX olarak dışa aktarabilirsiniz.

Yine de kılavuzunuzun tablo kurallarını kontrol edin: numaralandırma biçimi, başlık yeri, ondalık ayracı. jamovi ondalık ayracı olarak nokta kullanır; kılavuzunuz virgül istiyorsa değiştirmeniz gerekir. Tablo ve şekil düzeni yazımızda kuralları topladık.

"jamovi çıktısı tezimde kabul edilir mi?"

En sık gelen soru bu. Kısa yanıt: evet.

Jüri, analizin hangi programla yapıldığıyla değil doğru yapılıp yapılmadığıyla ilgilenir. Cronbach alfa aynı formülle hesaplanır, t-testi aynı t değerini verir. APA tabloları da program adını içermez.

Yöntem bölümünde programı belirtmeniz yeterlidir:

Veriler jamovi 2.5 (The jamovi project, 2024) programıyla çözümlenmiştir.

İki durumda dikkat edin: danışmanınız açıkça SPSS istiyorsa tartışmaya girmeyin, SPSS kullanın. Bir de bölümünüzde herkes SPSS kullanıyorsa ve takıldığınızda soracağınız kişi yoksa, farklı program kullanmak sizi yalnız bırakabilir.

SPSS'e alışkın olanlar için karşılıklar

Sık sorulan sorular

jamovi gerçekten tamamen ücretsiz mi? Evet, açık kaynaklı ve ücretsiz. Ücretli sürümü, gizli özelliği ya da süre sınırı yok.

SPSS dosyamı açabilir mi? Evet, .sav dosyalarını değişken ve değer etiketleriyle birlikte açar. Tersi de mümkün: jamovi'den SPSS biçiminde dışa aktarabilirsiniz.

JASP ile farkı ne? İkisi de ücretsiz ve R tabanlı. JASP Bayesçi analizlerde daha güçlü, jamovi veri düzenleme ve eklenti tarafında daha esnek. Tez düzeyinde ikisi de yeterli.

AMOS'un yaptığı yapısal eşitlik modellemesini yapabilir mi? Temel düzeyde evet, doğrulayıcı faktör analizi ve yol analizi var. Karmaşık modeller için R'ın lavaan paketi ya da AMOS daha uygun; YEM yazımıza bakın.

---

Hangi programı kullanırsanız kullanın analizin doğru kurulması ve doğru yorumlanması ayrı bir iş. Biz SPSS, jamovi, JASP, R, AMOS ve SmartPLS ile çalışıyoruz; danışmanınız belirli bir program istiyorsa onu belirtmeniz yeterli: veri analizi hizmetimiz.